رژیم آب و روزه آب؛ بررسی عوارض و شواهد علمی

در سال‌های اخیر پیروی از رژیم آب درمانی یا روزه آب به عنوان یک راهکار سریع برای کاهش وزن محبوبیت زیادی پیدا کرده است. تعدادی از تحقیقات نشان داده‌اند که روزه آب فواید زیادی برای سلامتی دارد و خطر ابتلا به بعضی از بیماری‌های مزمن را کاهش می‌دهد.

شواهد علمی کمی در مورد رژیم آب وجود دارد و برای همه گزینه مناسبی محسوب نمی‌شود. در این مقاله هر آنچه که لازم است درباره فواید و مضرات روزه آب بدانید را در اختیار شما قرار می‌دهیم.

رژیم آب چیست؟

رژیم آب یک نوع رژیم مایعات یا رژیم فستینگ (روزه‌داری) است که در حین پیروی از آن اجازه ندارید چیزی غیر از آب مصرف کنید. معمولا این رژیم 24 تا 72 ساعت طول می‌کشد و بدون مشورت پزشک نمی‌توانید از آن برای مدت زمان بیشتری پیروی کنید. مردم به دلایل مختلف رژیم آب را امتحان می‌کنند، از جمله:

• اهداف مذهبی یا معنوی
• کاهش وزن
• ادعای سم‌زدایی بدون پشتوانه کافی
• بهبود وضعیت سلامتی
• آماده شدن برای جراحی یا سایر اقدامات پزشکی

این روش با هدف کاهش سریع وزن یا اصطلاحاً «سم‌زدایی» تبلیغ می‌شود، اما بدن برای دفع مواد زائد به کبد، کلیه‌ها، ریه‌ها و دستگاه گوارش متکی است و روزه آب جایگزین عملکرد این اندام‌ها نیست.

آیا در رژیم آب فقط باید آب نوشید؟

همه رژیم‌های آب، تنها شامل خوردن آب به طور مداوم نیستند و هریک استانداردهای خود را دارند؛ اما این رژیم خطرات خاص خود را داشته و شما نباید برای طولانی مدت آن را دنبال کنید. امروزه به دلیل استفاده زیاد از رژیم آب درمانی، انواع مختلفی هم برای آن تعریف شده است.

انواع روزه آب و میزان خطر

در نسخه کامل، فرد برای مدتی غذا نمی‌خورد و فقط آب می‌نوشد. طولانی‌تر شدن مدت، خطر کم‌آبی، افت قند یا فشار، اختلال سدیم و تحلیل عضله را بیشتر می‌کند. نسخه 3، 7 یا 40 روزه برای مخاطب عمومی قابل توصیه نیست.

نسخه‌های موسوم به آب گرم یا آب جزئی نیز مزیت ویژه و اثبات‌شده‌ای برای کاهش چربی ندارند. جایگزین کردن وعده‌ها با آب می‌تواند دریافت پروتئین و ریزمغذی‌ها را ناکافی کند.

انواع رژیم آب از نظر محدودیت‌ها

همه‌ی رژیم‌های آب شامل خوردن فقط آب نیستند. برخی از انواع رژیم آب درمانی، محدودیت‌ها و قوانین متفاوتی دارد. البته این تفاوت در محدودیت‌ها باعث تفاوت‌هایی در فواید و عوارض این نوع رژیم هم خواهد بود که در ادامه آن‌‌ها را بررسی خواهیم کرد.

1. رژیم آب کامل

این رژیم بین 24 تا 72 ساعت بوده که باید فقط آب بنوشید.

فواید: کاهش وزن، بهبود گوارش و فرایند هضم، ادعای سم‌زدایی بدون پشتوانه کافی، افزایش سطح انرژی، بهبود سیستم ایمنی، افزایش سلامت پوست و …

عوارض: افت قند خون، عدم تعادل در الکترولیت‌ها، آسیب دیدن کلیه، سوء تغذیه، ضعف عضلانی، سردرد و خستگی

2. رژیم آب جزئی

در این رژیم در کنار نوشیدن آب می‌توانید از مواد غذایی کم‌کالری و میوه‌ها، سبزیجات، سوپ‌ها و … هم استفاده کنید.

فواید: کاهش وزن، ادعای سم‌زدایی بدون پشتوانه کافی، روند هضم بهتر، افزایش سطح ایمنی بدن، سلامت پوست، افزایش سطح انرژی، احساس سیری بیشتر و …

عوارض: عوارضی مشابه با رژیم آب کامل و کاهش میزان مواد مغذی مورد نیاز در بدن

3. رژیم آب گرم

در طول روز فقط آب گرم بنوشید.

فواید: کاهش وزن، بهبود فرایند هضم، افزایش و بهبود گردش خون، افزایش متابولیسم بدن، تسکین درد، ادعای سم‌زدایی بدون پشتوانه کافی و …

عوارض: اسهال، سوختگی دهان

4. رژیم آب یک الی دو روزه

یک یا دو روز در هفته را فقط به نوشیدن آب اختصاص دهید.

فواید: کاهش وزن در طولانی‌مدت، فواید مشابه با رژیم آب کامل

عوارض: عوارض مشابه با موارد ذکر شده برای رژیم آب کامل

شواهد درباره فواید روزه آب

پژوهش درباره روزه‌داری و اتوفاژی ادامه دارد، اما بسیاری از یافته‌ها از مطالعات حیوانی یا شرایط کنترل‌شده به دست آمده‌اند. این نتایج مجوز اجرای روزه آب طولانی برای درمان فشار خون، دیابت یا بیماری‌های مزمن نیست.

افراد مبتلا به دیابت، بیماری کلیه یا قلب، اختلال خوردن، زنان باردار یا شیرده، کودکان، سالمندان و مصرف‌کنندگان بعضی داروها نباید بدون نظر پزشک روزه آب بگیرند.

آب درمانی برای لاغری؛ آیا حقیقت دارد؟

روزه آب می‌تواند مثل سایر رژیم‌های فستینگ باعث کاهش وزن شود، اما خطرات زیادی برای سلامتی دارد. اگر می‌خواهید از رژیم فستینگ برای کاهش وزن و بهبود وضعیت سلامتی خود کمک بگیرید، فستینگ یک روز در میان نسبت به روزه آب گزینه‌ی مناسب‌تری به شمار می‌رود.

فواید این رژیم غذایی مشابه روزه آب است، اما می‌توانید آن را برای مدت زمان طولانی‌تری دنبال کنید. چون به شما اجازه می‌دهد غذا بخورید که این خطر کمبود مواد مغذی را کاهش می‌دهد.

عوارض و مضرات رژیم آب درمانی

اگرچه روزه آب فواید زیادی دارد، اما می‌تواند از بعضی جهات سلامتی بدن را در معرض خطر قرار دهد، به خصوص زمانی که از آن در قالب رژیم آب درمانی 40 روزه یا سایر رژیم‌های طولانی‌مدت پیروی می‌کنید.

در ادامه به چند مورد از مهم‌ترین عوارض رژیم آب اشاره می‌کنیم.

1. باعث کاهش توده عضلانی بدن می‌شود

هر چقدر سرعت کاهش وزن بالاتر باشد، احتمال از دست دادن توده عضلانی بیشتر است. برای مثال، پیروی از رژیم لاغری 10 کیلو در ماه در مقایسه با یک رژیم غذایی سالم که با 2 تا چهار کیلو کاهش وزن در ماه همراه است، تاثیر منفی بیشتری روی عضلات دارد.

این موضوع در مورد رژیم آب هم صادق است، چون در حین پیروی از این رژیم غذایی باید کالری دریافتی خود را به شدت محدود کنید که این باعث می‌شود در ابتدا مقدار قابل‌توجهی آب، کربوهیدرات و عضله از دست بدهید.

2. احتمال کم آبی بدن را افزایش می‌دهد

اگرچه عجیب به نظر می‌رسد، اما روزه آب می‌تواند بدن را کم آب کند، چون تقریبا 20 تا 30 درصد آب مورد نیاز بدن از خوردن غذا تامین می‌شود. بنابراین اگر در طول روزه‌داری مصرف آب خود را افزایش ندهید، احتمالا دچار کم آبی می‌شوید.

علائم کم آبی عبارتند از: سرگیجه، حالت تهوع، سردرد، یبوست، افت فشار خون و کاهش بهره‌وری.

3. به افت فشار خون ارتواستاتیک منجر می‌شود

کم آبی ناشی از روزه آب یکی از دلایل افت فشار خون ارتواستاتیک است. این عارضه که با سرگیجه و سبکی سر همراه است، زمانی اتفاق می‌افتد که به طور ناگهانی از جای خود بلند می‌شوید و می‌ایستید.

اگر علائم افت فشار خون ارتوستاتیک را تجربه کردید، از رانندگی کردن یا کار با تجهیزاتی که به هوشیاری کامل نیاز دارند بپرهیزید. چون سرگیجه می‌تواند خطر تصادفات رانندگی یا حوادث حین کار را افزایش دهد. همچنین توصیه می‌شود رژیم آب را امتحان نکنید.

4. سطح سدیم خون را کاهش می‌دهد

هیپوناترمی یا کاهش سدیم خون زمانی رخ می‌دهد که آب و نمک (سدیم) از دست رفته در اثر تعریق فقط با آب ساده جایگزین شود.

در حین پیروی از رژیم آب نباید ورزش کنید، چون نمک زیادی از طریق تعریق از دست می‌دهید که نمی‌توانید آن را با خوردن غذا یا نوشیدنی مناسب جایگزین کنید.

5. باعث سرگیجه، خستگی و کاهش تمرکز می‌شود

سرگیجه، خستگی و مه مغزی همگی از علائم محدودیت شدید کالری هستند. وقتی کالری کافی دریافت نمی‌کنید، بدن‌تان برای حفظ عملکرد خود دچار مشکل می‌شود.

روزه آب ممکن است تمرکز کردن در محل کار یا مدرسه را دشوار کند یا به سردردهای خفیف تا شدید منجر شود.

چگونه با عوارض رژیم آب درمانی مقابله کنیم؟

پیروی از رژیم آب به عنوان یک رژیم لاغری سریع ممکن است از نظر روحی و جسمی خسته‌کننده باشد. رعایت نکات زیر می‌تواند عوارض این رژیم را به حداقل برساند:

• قبل از شروع فستینگ، غذاهای مغذی و پرکالری بخورید.
• فقط در روزهایی که می‌توانید به اندازه کافی استراحت کنید، روزه آب بگیرید.
• در صورتی که احساس بیماری یا خستگی می‌کنید، به سراغ رژیم آب نروید.
• در حین پیروی از این رژیم از انجام ورزش‌های شدید بپرهیزید.
• اگر سابقه پیروی از رژیم فستینگ را ندارید، به تدریج حجم وعده‌های غذایی خود را کاهش دهید.
• در طول فستینگ به اندازه کافی آب بنوشید، اما از زیاده‌روی در مصرف آن بپرهیزید. چون این کار ممکن است برای سلامتی‌تان ضرر داشته باشد.

رژیم آب برای چه کسانی مضر است؟

این رژیم برای همه بی‌خطر نیست. کسانی که نباید برای کاهش وزن به سراغ این رژیم بروند عبارتند از:

• کودکان و نوجوانان
• زنان باردار یا شیرده
• سالمندان بالای 75 سال
• کسانی که کمبود وزن دارند
• افراد مبتلا به اختلال خوردن
• بیماران مبتلا به میگرن کنترل‌ نشده، دیابت، بیماری قلبی، بیماری مزمن کلیوی، سوزش سر دل (رفلاکس اسید معده) و نقرس
• افرادی که باید تزریق خون انجام دهند
• کسانی که دارو مصرف می‌کنند

جایگزین ایمن‌تر

به‌جای برنامه 72 ساعته یا هفت‌روزه فقط با آب، برای کاهش وزن از کسری انرژی ملایم و رژیم متعادل استفاده کنید. اگر روزه‌داری به دلایل فرهنگی یا شخصی مدنظر است، درباره داروها و بیماری‌های زمینه‌ای با پزشک گفت‌وگو کنید.

رژیم آب درمانی در طب سنتی

در طب سنتی، بیشتر از اینکه کاهش وزن بدن اهمیت داشته باشد، پاک‌سازی و سایر اثرات مثبت این رژیم حائز اهمیت است.

از طرفی باید توجه داشته باشید که در طب سنتی، محدودیت‌هایی برای مصرف آب وجود دارد که شما باید به آن‌ها پایبند باشید تا بتوانید بدون عوارض خاص، از مزایای این رژیم بهره‌مند شوید. از جمله اصول و محدودیت‌های مصرف آب در طب سنتی می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم.

• در حین غذا خوردن نوشیدن آب ممنوع است
• آب سرد را به هیچ عنوان به صورت ناشتا مصرف نکنید.
• مصرف آب بیش از حد می‌تواند برای بدن ضرر داشته باشد.
• در حین دوش گرفتن، ورزش‌های سنگین، خوردن میوه، غذاهای شور، چرب و ترش، آب ننوشید.

سوالات متداول درباره رژیم آب درمانی

1. آیا رژیم آب برای لاغری شکم مناسب است؟

در این رژیم ذخیره آب و کربوهیدرات بدن شما کم شده که باعث کاهش وزن می‌شود. از این رو چربی‌ها به صورت دست نخورده باقی می‌مانند. با این وجود به دلیل صفر بودن میزان کالری دریافتی، ممکن است لاغری موضعی هم داشته باشید.

2. با رژیم آب درمانی چند کیلو کم می‌کنیم؟

برای این رژیم عدد قابل اتکایی وجود ندارد و هر کاهش سریع اولیه ممکن است بیشتر از آب بدن و توده بدون چربی باشد تا چربی.

3. در رژیم آب چه بخوریم و چه نخوریم؟

این رژیم صرفا محدود به نوشیدن آب است و شما مجاز به خوردن هیچ مواد غذایی دیگری نخواهید بود. صرفا در رژیم های آب جزئی، می‌توانید از مواد غذایی کم‌کالری هم استفاده کنید.

رژیم آب یک نوع رژیم فستینگ است که می‌تواند فواید زیادی برای سلامتی داشته باشد. اما ذکر این نکته ضروری است که بیشتر فواید رژیم آب درمانی در مطالعات حیوانی مشاهده شده‌اند و ممکن است قابل تعمیم به انسان‌ها نباشند.

در بعضی موارد روزه آب برای سلامتی مضر است، به خصوص اگر بیش از 3 روز طول بکشد یا به بیماری‌های زمینه‌ای مثل نقرس و دیابت مبتلا باشید. بنابراین قبل از امتحان کردن آن لازم است با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.